Nagroda Kryminalnej Piły za rok 2025 dla Michała Śmielaka

Po dwóch latach przerwy Kryminalna Piła wróciła — i od razu z werdyktem, którego jury nie musiało długo negocjować. Nagrodę dla Najlepszej Polskiej Miejskiej Powieści Kryminalnej roku 2025 otrzymał Michał Śmielak za „Miasto burz” (Skarpa Warszawska). Decyzja zapadła jednogłośnie.

Finał XII Festiwalu Kryminału „Kryminalna Piła” odbył się 23 marca 2026 roku w Regionalnym Centrum Kultury – Fabryka Emocji w Pile.

Sandomierz, który nie jest z pocztówki

W laudacji jury podkreśliło przede wszystkim to, jak Śmielak poprowadził wielowątkową intrygę: podczas gwałtownej burzy ginie rażony piorunem miejscowy fotograf, na peryferiach dochodzi do morderstwa wyglądającego na zbrodnię popełnioną po pijanemu, a w pustostanie ktoś odnajduje ludzkie szczątki. Wszystkie te zdarzenia okazują się ze sobą powiązane, a rozwiązanie pozostaje trudne do odgadnięcia niemal do ostatniej strony.

W centrum opowieści stoi komisarz Bruno Kowalski — postać wyrazista i stylowa, nadająca całości ton emocjonalny i moralny. Wokół niego krąży galeria bohaterów drugoplanowych: prokuratorka, miejscowy historyk, byli funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa, kościelni notable. Każdy z nich, jak zauważyło jury, jest „jakiś” — zapada w pamięć i domaga się uwagi.

Ale prawdziwym bohaterem powieści jest miasto. Śmielak poprowadził akcję na dwóch planach czasowych — współcześnie i w roku 1986 — dzięki czemu czytelnik obserwuje, jak nadwiślańska przestrzeń zmieniła się przez blisko cztery dekady. Sandomierz „Miasta burz” nie jest pocztówkowy, w przeciwieństwie do wersji znanej z pewnego popularnego serialu telewizyjnego. Widać, że autor zna jego historię i współczesność, i potrafi opowiadać o nim z pasją, wplatając ciekawostki w intrygę zamiast doklejać je obok niej.

Jury zwróciło uwagę na jeszcze jeden efekt tej powieści: po jej lekturze zwyczajnie chce się do Sandomierza pojechać.

Wyróżnienie im. prof. Wojciecha Burszty — Agnieszka Graca, „Podniebie”

Wyróżnienie Dyrektora Regionalnego Centrum Kultury w Pile, noszące imię wieloletniego przewodniczącego jury, otrzymała Agnieszka Graca za powieść „Podniebie” (Agora).

To druga część serii o krakowskich prywatnych detektywach, Idze Bagińskiej i Igorze Szocie. Graca konsekwentnie rozwija w niej własny model kryminału społeczno-psychologicznego, wywodzący się wprost z najlepszej tradycji skandynawskiej. Fabułę napędza sprawa zaginięcia kobiety, która znika we mgle na krakowskich bulwarach nadwiślańskich — temat w gatunku ograny, ale potraktowany z psychologiczną wnikliwością i pisarską odwagą.

Jury doceniło zwłaszcza sposób, w jaki autorka splata problematykę społeczną z intrygą: jedno wzmacnia drugie, zamiast rozpychać się publicystycznym wtrętem. Wyjątkowo udana jest kreacja Igi Bagińskiej, byłej policjantki mierzącej się nie tylko ze sprawami kryminalnymi, ale i z codziennością kobiety.

O miejskości „Podniebia” powiedziano rzecz, która najlepiej tłumaczy, czego ta nagroda szuka. Akcja toczy się typową podwawelską zimą, przypominającą raczej późną jesień, w mieście przyduszonym mgłą i smogiem. A detektywi bardzo często poruszają się komunikacją miejską — bo w wielu przypadkach pozwala to szybciej dotrzeć do celu. To właśnie z takich drobnych obserwacji składa się pełny obraz miasta.

Wyróżnienie Komendanta Szkoły Policji w Pile — Przemysław Żarski, „Ferment”

Przemysław Żarski za „Ferment” (Wydawnictwo Literackie) otrzymał wyróżnienie Komendanta Szkoły Policji w Pile — przyznawane za wierność realiom i etyce policyjnej służby.

W laudacji podkreślono, że napięcie w tej powieści rodzi się nie z pytania „kto?“, lecz „dlaczego?”, a odpowiedzi zostają z czytelnikiem długo po zamknięciu książki. Zestawienie młodzieńczego buntu roku 1997 z dojrzałością roku 2024 nie jest zabiegiem formalnym, lecz narzędziem opowieści o konsekwencjach wyborów i o dojrzewaniu do prawdy.

Zagłębie Dąbrowskie w „Fermencie” nie jest tłem — jest żywą, pulsującą tkanką miasta, w której krzyżują się losy bohaterów i społeczne napięcia. Wszystko tu się styka: ulice, emocje, historie. Osobno doceniono rzadko obecny w polskiej prozie motyw subkultury punkowej, pokazany bez fałszu.

Centralną postacią jest podkomisarz Laura Halber — bohaterka złożona i niejednoznaczna, obciążona własnymi demonami, która mimo osobistego uwikłania w prowadzoną sprawę potrafi oddzielić emocje od obowiązku.

Powrót po przerwie

XII edycja była pierwszą po dwuletniej pauzie spowodowanej popandemiczną sytuacją i zmianą modelu finansowania festiwalu. Konkurs za roczniki 2023 i 2024 nie został ogłoszony.

Wznowienie przyniosło kilka zmian: powrót do źródłowego, wiosennego terminu, który ma już pozostać na stałe jako naturalne zamknięcie minionego roku wydawniczego, nową oprawę graficzną dyplomów oraz węższą, trzytytułową listę nominacji — i ta liczba również ma być odtąd stała.

Do konkursu za rok 2025 zgłoszono 83 tytuły.

Jury obradowało w składzie: Stanisław Dąbek — przewodniczący, dyrektor Regionalnego Centrum Kultury – Fabryka Emocji w Pile; Robert Ostaszewski — pisarz i krytyk literacki; Leszek Koźmiński — sekretarz, ekspert kryminalistyki, biegły sądowy i były policjant.

Pełna historia nagrody, wszyscy laureaci od 2013 roku i komplet nominacji edycja po edycji — w artykule stałym: Nagroda Kryminalnej Piły. Historia jedynej polskiej nagrody dla miejskiej powieści kryminalnej.