Podsłuchując świat. O tym, kto naprawdę kontroluje rozmowę
Są takie historie, które zaczynają się od pytania „kto?”, ale kończą na lawinie odpowiedzi — „jak?”, „dlaczego?”, „kto naprawdę pociąga za sznurki?” To historie, które burzą każdą pozorną pewność. „Anom” Josepha Coxa jest właśnie taką opowieścią – historią, która wymyka się prostym kategoriom reportażu śledczego, bo jej sednem nie jest ani spektakularne zatrzymanie, ani nawet skala operacji. To opowieść o kontroli, zaufaniu i iluzji bezpieczeństwa.
Cox opisuje jedną z największych operacji w historii organów ścigania – stworzenie przez FBI własnej, kontrolowanej aplikacji komunikacyjnej Anom, która przez lata była używana przez tysiące przestępców na całym świecie. Brzmi jak fabuła thrillera, a przecież to reportaż z opowieścią łączącą technologię i klasyczną pracę śledczą. Ale jej największą siłą nie jest sama historia. Jest nią sposób opowiadania. Cox nie stoi z boku. Nie relacjonuje. On wchodzi do środka.
Najciekawszym zabiegiem pisarskim w książce „Anom. Największa operacja FBI przeciwko światowej przestępczości” jest konsekwentne prowadzenie narracji „od środka” – nie tylko z perspektywy agentów FBI, ale także przestępców, pośredników i sprzedawców telefonów. To nie jest reportaż o operacji. To reportaż z operacji.
Ten wielogłos działa na kilku poziomach. Po pierwsze – buduje napięcie. Czytelnik wie więcej niż bohaterowie, ale jednocześnie widzi, jak bardzo każda ze stron funkcjonuje w swojej własnej bańce przekonań. Po drugie – rozbija wygodny podział na „tych dobrych” i „tych złych”. Bo świat przedstawiony przez Coxa przypomina raczej równoległe systemy – przestępczy i państwowy – które korzystają z tych samych narzędzi, tej samej logiki, a czasem nawet tych samych ludzi. Nieprzypadkowo pojawia się tu obraz przestępczości jako globalnej gospodarki równie sprawnej i połączonej jak legalna.
Jednym z najtrudniejszych wyzwań, które Cox bierze na siebie, jest zderzenie źródeł: oficjalnych (FBI, służby międzynarodowe) i nieoficjalnych (przestępcy, informatorzy, pośrednicy). I choć książka nie jest metodologicznym traktatem, wyraźnie widać, że wiarygodność nie jest tu stanem – jest procesem.
Autor włożył w swoje dzieło ogrom pracy dokumentacyjnej, prowadząc swoje śledztwo niezwykle drobiazgowo. Ale jednocześnie pojawia się cień: pytanie, czy przy takiej skali operacji w ogóle możliwe jest pełne uchwycenie prawdy.
Bo każda ze stron ma swój interes. Służby – by pokazać skuteczność. Przestępcy – by kontrolować własną legendę. A między nimi jest dziennikarz, który próbuje nie tyle znaleźć prawdę, co utrzymać równowagę między sprzecznymi wersjami rzeczywistości.
Na tle innych operacji opisanych w literaturze faktu ta historia ma jeszcze jeden wymiar – jej bezprecedensowy charakter. Operacja z wykorzystaniem aplikacji Anom nie była jedynie skutecznym narzędziem śledczym. Była konceptem, który odwracał logikę działania: zamiast przenikać do świata przestępczego, stworzył dla niego infrastrukturę i pozwolił mu działać według własnych zasad – tyle że pod pełną kontrolą. To poziom pomysłowości i konsekwencji realizacyjnej, który rzadko pojawia się nawet w najbardziej znanych operacjach wywiadowczych. W tym sensie skala i śmiałość przedsięwzięcia przywodzą na myśl działania przypisywane Mosad – te najbardziej złożone, długofalowe i oparte na cierpliwym budowaniu przewagi informacyjnej. Różnica polega jednak na czymś zasadniczym: tutaj narzędzie nie było jedynie środkiem do celu, ale całym środowiskiem, w którym cel miał się ujawnić. I to właśnie czyni tę operację tak niepokojąco wyjątkową.
I właśnie w tym miejscu pojawia się najbardziej gorzka, niemal przytłaczająca wymowa tej historii. Bo choć operacja kończy się spektakularnym sukcesem – tonami przejętych narkotyków, rozbiciem międzynarodowych siatek przestępczych, setkami zatrzymań – świat, który miała zatrzymać, nie znika. Przeciwnie: odradza się szybciej, sprawniej i z jeszcze lepiej zbudowaną warstwą ochronną. Narkobiznes, handel ludźmi, nielegalny obrót bronią – wszystko to nie tylko wraca, ale adaptuje się do nowych warunków, ucząc się na błędach ujawnionych przez operację Anom. Sukces okazuje się więc jednocześnie początkiem kolejnej, trudniejszej gry – takiej, w której przeciwnik jest już o krok dalej.
Choć „Anom” opowiada o technologii – szyfrowaniu, aplikacjach, systemach operacyjnych – jej prawdziwym tematem są ludzie. Ich zaangażowanie, obsesja, czasem wręcz oddanie sprawie. I tu pojawia się jeden z najbardziej poruszających wątków tej książki. Bo nawet ci najlepsi – pomysłodawcy operacji, agenci prowadzący ją przez lata – nie działają w próżni. Ich decyzje są uwikłane w struktury instytucjonalne, polityczne interesy, napięcia między krajami. W pewnym momencie operacja przestaje być tylko operacją – staje się narzędziem, którym zarządzają różne ośrodki władzy.
To prowadzi do cichej, ale wyraźnej konstatacji: w świecie nowoczesnych operacji śledczych nie zawsze wygrywa ten, kto ma najlepszy pomysł. Czasem wygrywa system.
Najbardziej niepokojące w recenzowanej książce nie jest to, co udało się osiągnąć, ale to, co pozostaje niewyjaśnione. W wielu opiniach pojawia się zarzut, że książka tylko częściowo dotyka konsekwencji operacji: skali inwigilacji, ryzyka nadużyć czy wpływu na osoby postronne.
To jednak nie musi być słabość. Można to czytać inaczej – jako świadomy zabieg. Cox nie zamyka historii. Nie daje łatwego katharsis. Zostawia czytelnika w miejscu, w którym pytania etyczne dopiero się zaczynają: czy można stworzyć system totalnej kontroli, by zwalczać przestępczość? gdzie kończy się operacja, a zaczyna eksperyment społeczny? i co się dzieje, gdy narzędzie stworzone do walki z przestępcami działa równie dobrze wobec wszystkich innych?
Styl Coxa bywa porównywany do thrillera – i rzeczywiście, historia ma tempo, napięcie i dramaturgię „kasowego hitu literackiego”. Ale to tylko jedna warstwa. Pod spodem jest coś bardziej interesującego: próba uchwycenia świata, w którym granice między legalnością a przestępczością, kontrolą a zaufaniem, informacją a manipulacją – przestają być oczywiste. Dlatego „Anoma” najlepiej czytać nie jako historię sukcesu FBI. Tylko jako opowieść o tym, jak bardzo współczesny świat – zarówno ten oficjalny, jak i podziemny – opiera się na tej samej rzeczy: wierze, że ktoś po drugiej stronie naprawdę jest tym, za kogo się podaje. I jak łatwo tę wiarę wykorzystać.
Przeczytane dzięki wydawnictwu Czarne.