Herbata zamiast whisky. „Przybysz” Keigo Higashino — recenzja

Są kryminały, które chcą czytelnika ogłuszyć — trupem na pierwszej stronie, pościgiem na dziesiątej, mrokiem gęstym jak smoła. I są takie, które wchodzą do pokoju cicho, kłaniają się uprzejmie, siadają naprzeciwko i zaczynają rozmowę o rzeczach pozornie błahych, o ciastku z wagashi, o psie wyprowadzanym codziennie o tej samej porze, o nożyczkach kupionych w sklepie z tradycyjnym rzemiosłem. A potem, gdzieś między jednym grzecznym pytaniem a drugim, okazuje się, że rozmowa od początku dotyczyła śmierci. „Przybysz” Keigo Higashino należy do tej drugiej rodziny i jest jej znakomitym przedstawicielem.

W mieszkaniu przy Kodenmachō, w sercu tokijskiej dzielnicy Nihonbashi, ginie uduszona kobieta. Rozwiedziona, mieszkająca samotnie, świeżo sprowadzona w te strony. Nikt nie potrafi wskazać jej wroga. I właśnie ta niemożność staje się osią całej powieści. Do śledztwa trafia Kyoichiro Kaga, policjant przeniesiony niedawno z wydziału zabójstw tokijskiej komendy głównej do zwykłego komisariatu dzielnicowego. Tytułowym przybyszem jest więc i ofiara, i śledczy. Oboje uczą się tej samej dzielnicy, tyle że jedno z nich robi to już pośmiertnie, poprzez ślady, jakie zdążyło zostawić.

I tu zaczyna się to, co w tej książce najpiękniejsze. Higashino nie prowadzi śledztwa od miejsca zbrodni. Prowadzi je od ulicy. Kaga zaczyna od obserwacji rytmu dzielnicy, od tego, dlaczego mężczyźni idący z jednej strony mają marynarki na sobie, a idący z drugiej niosą je przewieszone przez ramię. Od dziewczyny w sklepie z ryżowymi krakersami, od terminatora w tradycyjnej restauracji, od synowej ze sklepu z porcelaną. Każdy rozdział to osobna, zamknięta miniatura niczym mała zagadka z własnym napięciem i własnym rozwiązaniem, a wszystkie razem układają się w łańcuch, w którym podejrzani zmieniają się z każdym ogniwem przesłuchania, domysłu, dowodu. Czytelnik za każdym razem jest pewien, że już wie. I za każdym razem Higashino uprzejmie wyprowadza go z błędu, aż po sam koniec, gdy na stole leżą już pozornie wszystkie karty, a wtedy pojawia się ta ostatnia, ostateczna. Bez huku. Za to z precyzją zegarmistrza z Nihonbashi.

Kaga zasługuje na osobny akapit, bo to postać, która w moim policyjnym sercu zajęła miejsce szczególne. Literatura kryminalna przyzwyczaiła nas do śledczych noszących swoje demony jak odznaki: nałóg, rozbite małżeństwo, mrok większy niż ten, który ścigają. Kaga jest ich dokładnym zaprzeczeniem i właśnie tym fascynuje. Zwykły, otwarty, uważny. A przy tym obdarzony rzadką plastycznością: umiejętnością bycia dokładnie takim, jakim chce go widzieć rozmówca, świadek, sprzedawczyni, ewentualny podejrzany. Z nastolatką pije sok bananowy, ze starszą właścicielką restauracji rozmawia jak dobry sąsiad, wobec zamkniętych w sobie milczy tak, że sami zaczynają mówić. To nie maska manipulanta, lecz narzędzie empatii.

Bo też kultura śledcza Kagi wyrasta z przekonania, które czyni z niego policjanta osobnego, że zbrodnia nie kończy się na ofierze. Pokrzywdzona jest cała wspólnota. Matka, która latami nie umiała porozmawiać z synem, teściowa i synowa uwięzione we wzajemnych podejrzeniach, ojciec i dziecko rozdzieleni dumą, której żadne z nich nie potrafi pierwsze przełamać. Kaga wchodzi w te rodzinne pęknięcia z taktem chirurga i cierpliwością mediatora. Nie tylko szuka sprawcy, ale po drodze, niemal mimochodem, skleja nadwątlone więzi, prostuje nieporozumienia, przynosi ludziom drobne rozgrzeszenia. Przywracanie równowagi tam, gdzie naruszyła ją zbrodnia, uważa za tak samo oczywistą część swojej służby jak zabezpieczenie dowodu. Rzadko która powieść kryminalna zostawia za sobą tyle pozałatwianych spraw ludzkich i rzadko która tak dyskretnie przypomina, że dobre śledztwo jest w istocie aktem troski.

Właśnie w tych relacjach, bardziej niż w samej intrydze, odbija się prawdziwe oblicze Japonii. Higashino portretuje społeczeństwo, w którym miłość wyraża się nie słowami, lecz gestami: przygotowanym posiłkiem, przemilczaną urazą, prezentem wręczonym bez wyjaśnienia. Świat, w którym powinność wobec rodziny i firmy potrafi ważyć więcej niż własne szczęście, w którym duma i wstyd budują między najbliższymi mury cichsze, ale trwalsze niż otwarty konflikt, a troska przybiera czasem formy tak okrężne, że z zewnątrz wyglądają na obojętność. Nihonbashi, historyczne serce Tokio, gdzie obok wieżowców trwają sklepiki prowadzone od pokoleń, zostało przy tym sportretowane z drobiazgowością, która czyni z powieści coś na kształt listu miłosnego do dzielnicy: obyczaje, hierarchie, rytuały handlu i sąsiedztwa, codzienne napięcie między nowoczesnością a tradycją. Japońskość w każdym calu, a jednocześnie egzotyczna, atrakcyjna, błyskotliwa, nigdy nie muzealna, zawsze żywa. To Japonia oglądana nie z okna pędzącego shinkansena, lecz zza lady sklepu, w którym sprzedaje się rzeczy i tajemnice — od trzech pokoleń.

Czy to książka bez skazy? Nie. Kto szuka w kryminale adrenaliny, może uznać, że śledztwo toczy się tu bez efektownych zwrotów. I będzie miał rację, choć nie zrozumie, że to zaleta. Można też zauważyć, że niektóre postaci dalszego planu istnieją wyłącznie na potrzeby swojego ogniwa w łańcuchu zagadek. Pojawiają się, spełniają rolę wyznaczoną im przez konstrukcję i schodzą ze sceny, nim zdążymy poznać je głębiej. Ale to cena uczciwie zapłacona. W zamian dostajemy dedukcję w stanie czystym, rozumowanie, które samo w sobie staje się źródłem czytelniczej przyjemności. Mało kto potrafi uczynić z logiki rzecz tak zajmującą.

„Przybysz” to kryminał, który nie podnosi głosu i właśnie dlatego słychać go długo po zamknięciu książki. Herbata zamiast whisky, uważność zamiast brawury, człowiek zamiast trupa w centrum opowieści. Higashino po raz kolejny udowadnia, że zbrodnia bywa najlepszym pretekstem, by opowiedzieć o życiu.

Przeczytane dzięki Wydawnictwu Relacja.