„Za wszelką cenę” – gdy odznaka przestaje wystarczać

Są serie kryminalne wierne jednej ulicy i jednemu miastu przez kolejne tomy. Są też takie, w których autor zamienia tę ulicę na canale grande, a domowe zło na międzynarodową przestępczość. „Za wszelką cenę” należy do tej drugiej kategorii. Rachel Abbott wyciąga swojego inspektora Toma Douglasa z Manchesteru i każe mu wybierać między odznaką a krwią, w scenerii znacznie dalszej niż ta, do której przyzwyczaiła czytelników przez jedenaście poprzednich książek.

Tom, wciąż dochodzący do siebie po postrzale, który omal go nie kosztował życia, zaczyna się niepokoić milczeniem brata. Jack to postać, której przeszłość zna każdy stały czytelnik cyklu. Człowiek, który upozorował własną śmierć, żeby uciec przed przestępczym światem, i od lat żyje w cieniu, pod cudzą tożsamością, chroniąc rodzinę talentem hakerskim wartym więcej niż niejedna odznaka służbowa. Kiedy kontakt się urywa, Tom rusza w poszukiwania, które prowadzą go do Wenecji, w sam środek intrygi łączącej kradzież bezcennego obrazu, ubezpieczycieli, systemy ochrony nowej generacji i ludzi, dla których życie jednej dziewczyny jest walutą przetargową.

Tę zmianę rejestru odczuwam wyraźnie, przewracając kolejne strony. Z jednej strony doceniam Wenecję jako scenerię tak atmosferyczną, że sama niemal staje się bohaterką powieści, i odwagę autorki, która łamie utarty schemat serii na rzecz czegoś bliższego kinu szpiegowskiemu. Z drugiej brakuje mi kameralnego, psychologicznego napięcia, które przez lata było znakiem rozpoznawczym tego cyklu, napięcia rodzącego się nie z międzynarodowych spisków, lecz ze zła czającego się tuż za progiem znajomego domu. Czytam tę książkę z tą dwoistością do samego końca, doceniając rozmach fabuły, a jednocześnie tęskniąc za duszną, kameralną grozą, która wcześniej definiowała tę serię.

Jest tu jednak coś, co przemawia do mnie z zupełnie innej perspektywy niż literacka. Abbott sięga po elementy realnej pracy dochodzeniowej — namierzanie pojazdów przez systemy rozpoznawania tablic, analizę logowań telefonów komórkowych w okolicy zdarzenia, monitorowanie dark webu — i w tych fragmentach powieść trzyma się gruntu znacznie pewniej, niż mogłoby się wydawać laikowi. Prośba o „coś, co warto sprawdzić”, zanim zaangażuje się formalny aparat śledczy, czy świadomość, że oficer na zwolnieniu lekarskim nie ma dostępu do systemów bez podstawienia kogoś zaufanego, to szczegóły, które ktoś, kto spędził życie po drugiej stronie tej procedury, rozpoznaje z uznaniem. Gorzej z drugą warstwą technologicznej fantazji tej książki, czyli drzwiami otwierającymi się magicznie na dotyk, rozmowami generowanymi przez sztuczną inteligencję z kilku wypowiedzianych słów, analizą mowy ciała odczytywaną w czasie rzeczywistym z ekranu monitora. To już thriller technologiczny w najczystszej, najbardziej hollywoodzkiej postaci (nawet jeśli rzeczywistość dościga filmowe pomysły), i czytelnik zrobi dobrze, traktując go jako taki.

Prawdziwym środkiem ciężkości książki pozostaje jednak dylemat moralny, nie technologia. Funkcjonariusz, który całe zawodowe życie poświęcił ściganiu przestępców, staje przed pytaniem, czy dla ocalenia rodziny wolno przekroczyć granicę, której sam przysiągł nigdy nie przekraczać. Abbott nie ułatwia mu, ani czytelnikowi, tej decyzji żadnym moralnym skrótem. Osobny, przeplatający fabułę głos narracyjny, głos kobiety zwracającej się do nieobecnego mężczyzny, dokłada do tego rachunku żal, który z wolna twardnieje w coś znacznie bardziej niebezpiecznego niż zwykła żałoba, i sprawia, że granica między ofiarą a sprawcą przestaje być tak wyraźna, jak chcielibyśmy wierzyć.

Krótkie rozdziały utrzymują tempo na poziomie, do którego seria przyzwyczaiła, choć przy mnogości przybranych tożsamości i włoskich nazwisk łatwo się w pewnym momencie pogubić, kto naprawdę jest kim. To książka dla czytelników gotowych zamienić duszność przedmieść na rozmach Europy, ale niekoniecznie najlepszy punkt wejścia dla kogoś, kto Toma Douglasa poznaje po raz pierwszy.

Książką przeczytana dzięki Wydawnictwu Filia.