Winny chciwości, niewinny zbrodni. „Wdowa” Johna Grishama

Zawody prawnicze zaczynają się od zaufania. Klient przychodzi z czymś, czego sam nie rozumie, i oddaje to w obce ręce. Nie zweryfikuje, czy wystawione mu stawki odpowiadają stanowi faktycznemu sprawy i realnej wartości wykonanej pracy. Musi uwierzyć, że po drugiej stronie biurka siedzi ktoś, kto nie wykorzysta jego niewiedzy. John Grisham w „Wdowie” przygląda się chwili, w której to zaufanie zaczyna się kruszyć. Robi to po cichu, bez wielkiej zdrady, za to z wieloma drobnymi ustępstwami wobec samego siebie. A przecież to wciąż jest zdrada. Zdrada klientki, która przyszła po uczciwość. Zdrada zawodu, który istnieje tylko dzięki temu, że ludzie mu ufają. I wreszcie zdrada samego siebie, bo każde takie ustępstwo trzeba sobie jakoś wytłumaczyć, a każde kolejne wymaga coraz mniej wysiłku.

Punkt wyjścia jest prosty. Simon Latch, zmęczony adwokat z małego miasteczka w Wirginii, dostaje klientkę, która twierdzi, że ma miliony. Jej dotychczasowy testament przygotował inny prawnik i urządził go przede wszystkim z myślą o sobie. Simon ma to naprawić. Kiedy starsza pani umiera otruta, wszystkie poszlaki prowadzą właśnie do niego. Więcej z fabuły zdradzać nie trzeba, bo najciekawsze w tej książce dzieje się w głowie bohatera, a nie w kolejnych zdarzeniach.

Grisham zestawia dwóch prawników, którzy na pierwszy rzut oka stoją po przeciwnych stronach. Jeden dawno przekroczył granicę. Drugi oburza się na niego i obiecuje klientce ochronę. Szybko jednak okazuje się, że ten drugi myśli bardzo podobnie, tylko staranniej to ukrywa. Nie planuje kradzieży. Planuje rozwiązanie zgodne z literą prawa, w którym to on będzie zarządzał cudzym majątkiem i wynagradzał się za każdą godzinę. Na papierze wszystko się zgadza. I właśnie to jest w tej powieści najbardziej niepokojące.

Prawo wyznacza bowiem tylko minimum. Można napisać testament, któremu żaden sąd niczego nie zarzuci, a mimo to zawieść człowieka, który nam zaufał. Grisham dobrze rozumie tę różnicę. Jego bohater nie łamie przepisów w wielkim stylu. Zaczyna od drobiazgów. Odwołuje klientów wymówką, że wezwano go do sądu. Przed nową klientką oczernia własną sekretarkę, by nikt inny nie zajrzał do dokumentów. Testament przygotowuje sam, po cichu. Każdy z tych kroków da się jakoś usprawiedliwić. Razem tworzą drogę, z której trudno zawrócić. Tak zwykle wygląda upadek etyczny. Nie jest jedną decyzją, tylko serią małych przyzwoleń.

Od lat pracuję jako biegły sądowy i wiem, że ta funkcja nie znosi półśrodków. Przyrzekając wykonywać ją sumiennie i bezstronnie, nie obiecuję tylko przestrzegania procedur. Obiecuję, że moja wiedza nie stanie się narzędziem do osiągnięcia czegokolwiek innego niż prawda. Biegły, adwokat czy sędzia mają przewagę nad tymi, których sprawy rozstrzygają. Ta przewaga jest zaufaniem pożyczonym od ludzi i trzeba je oddać w całości. Dlatego czytałem „Wdowę” z rosnącym dyskomfortem. Simon nie jest potworem. Jest kimś, kto uznał, że skoro inni korzystają, a on ledwie wiąże koniec z końcem, to jemu też się należy. Takie myślenie znam z obserwacji. Zawsze kończy się tak samo, nawet jeśli nie zawsze w sali sądowej.

Najbardziej przewrotne jest jednak to, co dzieje się dalej. Simon zawinił moralnie, ale zbrodni nie popełnił. Mimo to cały wymiar sprawiedliwości patrzy na niego przez pryzmat jego chciwości. Oskarżenie nie musi udowadniać, że podał truciznę. Wystarczy, że pokaże człowieka, który liczył cudze pieniądze. Grisham stawia tu pytanie, które powinno niepokoić każdego, kto pracuje w sądzie. Czy sądzimy czyn, czy człowieka? Domniemanie niewinności przysługuje także temu, kto postępował nieuczciwie. Sprawiedliwość, która karze za to, kim ktoś jest, a nie za to, co zrobił, przestaje być sprawiedliwością. Staje się zemstą, choćby najbardziej zrozumiałą.

To pytanie wykracza daleko poza amerykańską prowincję. Dziś dotyczy niemal każdego cywilizowanego kraju. Wyrok często zapada na długo przed rozprawą. Wydają go media, które potrzebują winnego na pierwszą stronę. Jeszcze częściej wydaje go internet, gdzie nikt nie czyta akt, a anonimowy komentarz waży więcej niż opinia biegłego. Trolle nie znają domniemania niewinności i nie ponoszą odpowiedzialności za pomyłkę. W powieści Grishama widać to wyraźnie. Prasa piętnuje Simona tak skutecznie, że proces trzeba przenieść daleko od jego miasteczka. W amerykańskim systemie ten mechanizm jest jeszcze silniejszy, bo o winie rozstrzygają przysięgli. To zwykli ludzie, którzy czytają te same nagłówki i przynoszą na salę sądową te same uprzedzenia. Prokurator nie przekonuje ich wtedy do faktów. Przekonuje ich do własnej niechęci wobec oskarżonego.

Jako były policjant dobrze wiem, jak łatwo ulec takiemu złudzeniu. Poszlaki układają się w logiczną całość, a podejrzany zachowuje się jak winny, bo rzeczywiście ma coś na sumieniu. Tylko że jest to coś innego, niż nam się wydaje. Grisham, od lat związany z ludźmi walczącymi o uwolnienie niesłusznie skazanych, wie, o czym pisze. W powieści mocno wybrzmiewa przypomnienie, że jednomyślny werdykt nie jest jeszcze prawdą.

W finale ten sam dylemat wraca w szerszej skali. Okazuje się, że milczenie kupione za pieniądze bywa groźniejsze od trucizny. Ci, którzy powinni byli mówić, wybrali spokój i korzyść. Grisham nie moralizuje. Pokazuje tylko, ile kosztuje cudza wygoda i kto za nią płaci.

Nie wszystko w tej książce działa równie dobrze. Początek jest powolny. Warstwa prawnicza zdecydowanie dominuje nad zagadką kryminalną. To zwykle największy atut Grishama, mistrza gatunku, który procedury, proces i taktykę obrony opisuje z zawodową precyzją jak mało kto. Tym razem jednak autor zapowiadał prawdziwy kryminał i czytelnik ma prawo oczekiwać czegoś więcej. Śledztwa, które sam mógłby prowadzić. Tropów, które by go zwodziły. Tymczasem rozwiązanie przychodzi trochę zbyt wygodnie, z pomocą postaci pobocznych. To jednak drobiazgi wobec całości. „Wdowa” to porządne, dojrzałe pisanie. Narracja trzyma w zaciekawieniu, zwroty akcji są dobrze rozłożone, a pomysł wyjściowy jest bardzo udany i lekko przewrotny.

Przede wszystkim jednak to książka o tym, że legalne nie zawsze znaczy uczciwe, a niewinne nie zawsze znaczy czyste. Zostawia czytelnika z pytaniem, które w zawodach zaufania publicznego powinno towarzyszyć codziennej pracy. Czy wystarczy nie zabić, żeby być niewinnym? I czy wystarczy nie złamać prawa, żeby być uczciwym?

Przeczytane dzięki Wydawnictwu Albatros