„Wszystko za Everest”: granica, za którą kończy się rozsądek

Recenzja z cyklu nie kryminalnie.

Góry uczą pokory. Everest uczy, że pokora bywa spóźniona o kilka godzin.

Ta książka to dla mnie lektura z innej półki niż większość tytułów omawianych na tym blogu, ale jako miłośnik gór i wielogodzinnych wędrówek szlakami, które nigdy nie zbliżą się nawet do strefy śmierci, czułem, że „Wszystko za Everest” muszę przeczytać prędzej czy później. Nie tylko z ciekawości. Także dlatego, że dla kogoś, kto góry kocha, ale zdobycie najwyższego szczytu świata z wielu powodów pozostanie fantazją, książka Krakauera jest jedną z niewielu uczciwych form „przeżycia” tego doświadczenia. Bezpieczniejszą niż wyprawa, ale wcale nie łagodniejszą w skutkach emocjonalnych.

Impulsem do sięgnięcia po ten tytuł był dla mnie film „Everest” z 2015 roku, który obejrzałem na Netfliksie. Kino potrafi zbudować obraz, ale rzadko oddaje mechanikę decyzji. Chciałem poznać tę historię ze źródła, od kogoś, kto w niej realnie uczestniczył. Krakauer jest jedną z postaci tamtego filmu, a jednocześnie jej autorem. To rzadka sytuacja, w której świadek i narrator to ta sama osoba, opisująca wydarzenia, w których omal nie zginęła.

Jako były funkcjonariusz Policji i kryminalistyk, który przez lata uczył, jak rzetelnie i zgodnie z rzeczywistością utrwalać miejsce zdarzenia, doceniam uczciwość, z jaką Krakauer przyznaje się do ograniczeń własnej pamięci. Pisze wprost, że na wysokości ponad ośmiu tysięcy metrów umysł przestaje być wiarygodnym świadkiem. Czterech uczestników tego samego zdarzenia potrafiło podać cztery różne wersje czasu, słów i obecności konkretnych osób. To nie jest książka pisana z pozycji wszechwiedzącego reportera. To rekonstrukcja prowadzona przez kogoś, kto wie, jak zawodna bywa ludzka relacja, i mimo to podejmuje się jej spisania.

Najsilniejszą stroną „Wszystko za Everest” nie są jednak opisy lodowców ani technicznych trudności wspinaczki. Jest nią psychologia ludzi, którzy na tę górę wchodzą. Krakauer portretuje uczestników wyprawy z uwagą, jaką zwykle rezerwuje się dla bohaterów powieści. Lekarz z Dallas, uciekający w ekstremalny wysiłek przed pustką po zawodowym sukcesie. Emerytowany major, który po odejściu z wojska stracił poczucie sensu i szukał go w cierpieniu na stoku. Listonosz opłacający wyprawę nocnymi zmianami, bo Everest to dla niego jedyna rzecz, która nadaje życiu ciężar. Wszyscy oni szukają na tej górze czegoś, czego nie znaleźli u podnóża. Autor nie ocenia tych motywacji. Pokazuje je i pozwala czytelnikowi samemu zmierzyć się z pytaniem, ile warto poświęcić, żeby poczuć się kimś więcej.

Równie mocno działa portret relacji, jakie góra wymusza między ludźmi. Przewodnik i klient wiążą się tu umową opartą na pieniądzach, ale w krytycznym momencie liczy się wyłącznie zaufanie. Krakauer pokazuje, jak niebezpieczne bywa jego nadużycie. Jeden z liderów ukrywa przed zespołem wyczerpanie i objawy choroby, żeby nie stracić autorytetu przywódcy. Inny łamie własną, wcześniej ustaloną zasadę bezpiecznej godziny zawrotu, bo nie potrafi zawieść klienta, któremu obiecał szczyt. To właśnie tu przebiega prawdziwa granica książki. Nie jest nią wysokość ani temperatura. Jest nią moment, w którym lojalność wobec drugiego człowieka przestaje być cnotą, a staje się mechanizmem prowadzącym do tragedii. Góra sprawdza nie tylko mięśnie i płuca. Sprawdza, czy ludzie potrafią w porę powiedzieć sobie nawzajem „nie”.

Najbardziej porusza mnie jednak to, co dzieje się po zejściu z góry. Krakauer nie kończy opowieści na szczycie ani nawet na burzy. Pokazuje małżeństwa, które się rozpadają pod ciężarem tego, co przeżyli ich bliscy. Pokazuje listy pełne nienawiści, jakie dostawał od rodzin ofiar, przekonanych, że próbuje uciec od własnej winy, opisując winę innych. Pokazuje przewodnika, który do dziś czuje na ramieniu dłoń klientki, której nie zdołał utrzymać, choć próbował. To nie jest już opowieść o zdobywaniu góry. To studium tego, jak wspólne przeżycie skrajnego zagrożenia potrafi jednocześnie zbliżyć ludzi i zostawić między nimi ranę, która się nie goi.

Dla czytelnika kochającego góry z bezpiecznej odległości „Wszystko za Everest” jest doświadczeniem zastępczym w najlepszym możliwym wydaniu. Nie romantyzuje ryzyka. Pokazuje jego prawdziwą cenę, płaconą nie tylko przez tych, którzy zostali na stoku, ale przez wszystkich, którzy wrócili i musieli z tym żyć.

Książka przeczytana dzięki Wydawnictwu Czarne.