Marek Krajewski. Filolog, który wyprowadził polski kryminał z cienia

Pierwszego października 2025 roku Marek Krajewski stanął na mównicy Uniwersytetu Wrocławskiego. Wygłosił wykład inauguracyjny nowego roku akademickiego. Mówił w nim o filologu jako detektywie tekstu. O badaczu, który odtwarza dzieje utworu, porównuje jego kolejne wersje i krytycznie waży każde źródło, zanim dojdzie do prawdy. Słuchałem tej myśli z uśmiechem. Dokładnie tak pracuje biegły od dokumentów. I dokładnie tak od ponad ćwierć wieku pracuje pisarz, który nauczył Polaków znów czytać polskie kryminały.

Ojciec odrodzenia

Polski kryminał ma długą, ale nierówną historię. W PRL był gatunkiem chętnie czytanym i zarazem wstydliwym. Krytyka go lekceważyła. Autorzy często chowali się za pseudonimami. Po 1989 roku półki zalały przekłady, a rodzimych nazwisk prawie nie było.

W 1999 roku ukazała się „Śmierć w Breslau”. Debiut wrocławskiego latynisty. Nikt nie przypuszczał, że to początek nowej epoki.

W 2004 roku Krajewski odebrał pierwszą w historii Nagrodę Wielkiego Kalibru za „Koniec świata w Breslau”. Rok później dostał Paszport „Polityki”. Nieżyjący już badacz literatury Jarosław Klejnocki uznał te dwa wyróżnienia za symboliczny akt wyjścia polskiego kryminału z cienia. Opiniotwórczy tygodnik nagrodził autora gatunku, który dotąd uchodził za jarmarczną rozrywkę. Sam Krajewski wspominał, że przyznanie się do czytania kryminałów budziło kiedyś w środowisku intelektualnym dysonans.

Dlatego uważam go za ojca polskiego kryminału w wolnej Polsce, tej po 1989 roku. Nie chodzi o kryminał współczesny jako odmianę gatunku, bo Krajewski pisze przecież głównie o przeszłości. Chodzi o odrodzenie całego gatunku po latach PRL. Nie był pierwszym autorem. Był pierwszym, który otworzył drzwi. Pokazał, że kryminał może pisać doktor nauk humanistycznych pod własnym nazwiskiem i nie tracić twarzy.

Był też bodaj pierwszym współczesnym polskim autorem kryminałów, który porzucił pracę zawodową, by żyć wyłącznie z pisania książek. W 2007 roku odszedł z uniwersytetu i postawił wszystko na literaturę. Za nim poszli inni. Najpierw pojedynczo, potem całymi rocznikami.

Liczby mówią same za siebie. W 2004 roku, gdy Krajewski odbierał Wielki Kaliber, w Polsce ukazywało się rocznie zaledwie kilka rodzimych kryminałów i powieści sensacyjnych. W 2025 roku Biblioteka Narodowa odnotowała 1020 tytułów książek kryminalnych, polskich i tłumaczonych. Od kilku do ponad tysiąca w ciągu dwudziestu lat. Tę drogę, od niszy do masowego czytelnictwa, jako pierwszy przetarł właśnie on.

Filolog w nienagannym garniturze

Krajewski ukończył filologię klasyczną na Uniwersytecie Wrocławskim w 1991 roku. Obronił doktorat z językoznawstwa łacińskiego i przez lata uczył studentów. Wraca do Homera, Marka Aureliusza i stoików. Sięga po „Poczet cesarzy rzymskich” Krawczuka. Beletrystyki, także kryminałów, prawie nie czyta. Boi się nieświadomego plagiatu. Nie chce stąpać po cudzych śladach.

Dla książki potrafi znów usiąść w ławce. Przed „W otchłani mroku”, w której ważną rolę gra spór filozofów, ukończył studia podyplomowe u prof. Tadeusza Gadacza w Collegium Civitas. Przed „Władcą liczb” przez pół roku chodził do instytutu matematycznego na wykłady z logiki formalnej i teorii mnogości. Matematyczne fragmenty powieści i tak dał potem do sprawdzenia specjaliście. Dojrzały pisarz z dorobkiem wraca na studia tylko po to, by jedna powieść była lepsza. Ktoś nazwie to szaleństwem. Ja nazywam to rzetelnością.

Kto choć raz go spotkał, zapamięta formę. Punktualność. Elegancję w dawnym stylu. Gdy wykładał na uczelni, zawsze nosił garnitur i krawat, choć na wydziałach humanistycznych mało kto tak chodził. Zimą zakłada kapelusz, dba o nienagannie czyste buty i nie lubi pochopnego przechodzenia na ty. Zwięzły plan spotkania przedstawiony na samym początku. Porządek, który nie jest pozą, tylko sposobem bycia. Pisze 3 godziny i 48 minut dziennie i pilnuje tego czasu aplikacją. Przyznał się też do żelaznego reżimu. Nawet gdy dzień jest zły i nie przychodzi ani jedno słowo, nie odchodzi od biurka do końca wyznaczonego czasu. Pojęcie prokrastynacji jest mu obce. Całodniowy wyjazd do czytelników traktuje jak nadgodziny do odebrania. Ten sam człowiek zaczynał od pisania ręcznie, po nocach. Kolekcjonuje stare księgi adresowe, bo z nich odtwarza przedwojenne kamienice i ich lokatorów.

Bywa też nieprzewidywalny. Na premierze „Areny szczurów” poddał się badaniu wariografem. Wynik potwierdził, że nie kłamie, gdy mówi, że w ostateczności mógłby postąpić jak jego bohater. Krajewski nosi w sobie coś z Mocka i Popielskiego. Z Popielskim, jak żartuje, chodzi nawet do tego samego fryzjera. Dał mu imię swojego ojca, Edwarda, a nazwisko od szarości, w którą sam chętnie się ubiera. Klasyczną erudycję, dyscyplinę, sympatię do boksu i chłodne zainteresowanie ciemną stroną człowieka. A przy tym unika osobistych wyznań. W rozmowie ze mną powiedział o Popielskim, że cała prawda o nim jest w powieściach. Myślę, że to samo można powiedzieć o autorze.

Wrocław, czyli Breslau

Najważniejszym bohaterem Krajewskiego nie jest policjant. Jest nim miasto, a szerzej miejsca, w których rodzi się zło, i idee, z którymi zmagają się jego postaci. Pod kryminalną intrygą zawsze kryje się pytanie o wartości. O honor, lojalność, winę i granice przemocy w służbie sprawiedliwości. Pierwszym takim miejscem jest Breslau sprzed wojny, którego już nie ma. Pisarz oddał je ludziom żyjącym w powojennym Wrocławiu, często bez wiedzy o niemieckiej przeszłości własnych ulic.

Każde miejsce w jego powieściach ma adres. Mock w „Śmierci w Breslau” mieszka przy Rehdigerplatz 2, czyli na dzisiejszym placu Pereca. Krajewski używa przedwojennych nazw ulic. Wystarczy mapa i książka, by ruszyć tropem bohatera. Każdą powieść poprzedzały godziny nad dawnymi gazetami, mapami i księgami adresowymi.

Miasto mu się odwdzięczyło. W 2008 roku został Ambasadorem Wrocławia. W 2019 roku, na dwudziestolecie twórczości, odsłonięto mural przy ulicy Jedności Narodowej. Pisarz pochyla się na nim nad kartką papieru, a obok stoją jego bohaterowie. W 2023 roku otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Wrocławia. Spacery „Śladami Mocka”, organizowane przez jego fundację Mock&More, rozchodziły się szybciej, niż przewidzieli organizatorzy.

Z Breslau wyruszył potem dalej. Do Lwowa, do Trójmiasta, a ostatnio do Wałbrzycha. Tam zamieszkał na czas pisania nowej powieści i codziennie pracował w Bibliotece pod Atlantami.

Eberhard Mock. Radca kryminalny z Breslau

Mock jest twardy, brutalny i wykształcony. Pije, bije, cytuje klasyków. Zło widzi z bliska, bo sam nie jest od niego wolny. Policyjna legitymacja nie chroni go przed zgnilizną miasta. Właśnie ta dwuznaczność uczyniła z niego ulubionego literackiego detektywa Polaków.

Cykl ma dwa skrzydła. Pierwsze to pięć powieści z Breslau w tytule, wydanych w latach 1999–2007. Drugie to opowieści o młodym Mocku, pisane w latach 2016–2022, począwszy od powieści „Mock”. Ostatni tom, „Błaganie o śmierć”, zamknął serię w 2022 roku. Autor przyznał, że decyzję o rozstaniu podjął w połowie pisania. Nie ze względu na bohatera, lecz na siebie i nowe literackie wyzwania.

Mam do tej serii osobisty stosunek. W marcu 2013 roku otwieraliśmy pierwszą edycję Kryminalnej Piły, wpisaną w obchody 500-lecia miasta. Marek Krajewski był wtedy w gronie tuzów polskiego kryminału, którzy przyjechali do Piły. Jego spotkanie zamykało dzień inauguracji, 20 marca. W programie obok niego znaleźli się Marcin Wroński, Ryszard Ćwirlej, Paweł Pollak, Mariusz Czubaj i Katarzyna Bonda. Jego obecność dodała młodemu festiwalowi powagi, której nie da się kupić.

Później nasze drogi wciąż się przecinały. W 2016 roku tylko na moim blogu ukazał się przedpremierowy fragment powieści „Mock”. „Mock. Ludzkie zoo” zdobył Nagrodę Kryminalnej Piły dla Najlepszej Polskiej Miejskiej Powieści Kryminalnej za rok 2017. W 2018 roku w imieniu autora odebrała ją jego żona. Na finale VII festiwalu w 2019 roku, gdy główną nagrodę odbierał Robert Małecki, wyróżnienie otrzymał „Mock. Pojedynek”.

Edward Popielski. Łyssy ze Lwowa

Popielski to drugi biegun tej twórczości. Lwowski komisarz, erudyta, miłośnik łaciny i matematyki, człowiek gwałtowny i bezwzględny. Dla niego przemoc jest racjonalnym narzędziem oczyszczania świata ze zła. Granicą pozostaje rodzina. Córka Rita i kuzynka Leokadia.

Cykl zaczyna się w przedwojennym Lwowie, a potem przenosi do powojennego Wrocławia. „W otchłani mroku” pokazuje zbrodnie czerwonoarmistów w morzu ruin. „Władca liczb” czyni bohaterem siedemdziesięcioletniego Popielskiego, który prowadzi ostatnie śledztwo w 1956 roku. „Arena szczurów” z 2015 roku miała zamknąć cykl. To najmroczniejsza z tych książek. Pisałem wtedy, że nazwisko Krajewskiego można w niej postawić obok Herlinga-Grudzińskiego, Czapskiego, Wata i Borowskiego. To już nie przygoda, lecz etyczny sprawdzian człowieczeństwa.

Pożegnanie okazało się nieostateczne. W 2019 roku Popielski wrócił w „Dziewczynie o czterech palcach”, a potem w powieściach o wywiadzie i kontrwywiadzie II Rzeczypospolitej. Od „Pomocnika kata” po „Cyklopa” z 2025 roku. Przy okazji „Cyklopa” zadałem autorowi „7 złotych pytań kryminalistyki”. Rozmowę opublikował w maju 2025 roku także Onet. Krajewski przyznał w niej bez pozy, że samotny mściciel to chwyt konwencjonalny. Sam jako czytelnik zawsze chciał czytać takie powieści i takie pisze od dwudziestu pięciu lat. Fikcyjna przemoc znika dla niego w chwili, gdy kończy codzienną porcję pisania. Popielskiego może zaś osądzić tylko czytelnik. Najbardziej przerażającym złem nazwał za Bogusławem Wolniewiczem zło szatańskie. Radość z wyrządzania krzywdy.

Kiedy Mock spotyka Popielskiego

Oba światy zetknęły się w „Głowie Minotaura” z 2009 roku. To powieść pomostowa. Mock nie gra w niej pierwszych skrzypiec, za to wprowadza na scenę Popielskiego. Ich wspólne śledztwo łączy Breslau ze Lwowem, dwa miasta, które po wojnie zamieniły się mieszkańcami i pamięcią. Trudno o lepszą metaforę tej twórczości.

Krajewski konsekwentnie buduje własne uniwersum. Herbert Anwaldt, młody współpracownik Mocka ze „Śmierci w Breslau”, powrócił w 2025 roku w „Głosie z piekła” jako student psychiatrii. W 2026 roku stał się bohaterem nowej serii wałbrzyskiej. „Droga krwi” i „Złodzieje trupów” przenoszą nas do Waldenburga lat dwudziestych, miasta węgla i porcelany, białego i czarnego złota.

Współczesność. Z Czubajem i bez niego

Krajewski nie zamknął się w retro. W latach 2008–2009 napisał z Mariuszem Czubajem dwie powieści o nadkomisarzu Jarosławie Paterze. „Aleja samobójców” i „Róże cmentarne” dzieją się we współczesnym Trójmieście. Pater ma obsesję poprawnej polszczyzny, co u autora z wykształceniem filologicznym trudno uznać za przypadek. Krytyka przyjęła ten duet chłodniej niż Mocka. Jednak współpraca dwóch akademików, latynisty i antropologa kultury, była ważnym sygnałem dla całego środowiska.

Później przyszły solowe eksperymenty. „Demonomachia” z demonami w Galicji przełomu wieków. „Ostra”, w której śledztwo prowadzą dwie kobiety, adwokatka i prywatna detektywka, w fikcyjnym współczesnym mieście. „Ostatni pisarz”, dystopijny kryminał o starciu maszyny ze słowem. Nie wszystkie te próby przekonały czytelników. Każda pokazuje jednak autora, który nie chce odcinać kuponów.

Kryminalistyka. Umarli mają głos

Dla mnie, emerytowanego policjanta i biegłego, najciekawszy jest jeszcze jeden wątek. Krajewski zawsze cenił głos ekspertów, naukowców i praktyków. Słuchał ich uważnie i mądrze, a potem przetwarzał ich wiedzę po swojemu. Nigdy nie przepisywał wykładu do powieści. Brał z niego to, co służy prawdzie opowieści. Przez lata jego teksty sprawdzał wybitny medyk sądowy, dr Jerzy Kawecki. Najpierw fragmentarycznie, przy pojedynczych scenach. Potem z tej znajomości wyrosła wspólna książka.

„Umarli mają głos. Prawdziwe historie” ukazała się w 2015 roku. To dwanaście spraw, od Katynia, przez PRL, po czasy współczesne. Krajewski po raz pierwszy wszedł na pole literatury faktu. Zmienił okoliczności i miejsca, by chronić bliskich ofiar, a narrację rozpisał na trzy głosy, żeby nie nużyła. Najważniejszy pozostaje jednak głos ciała, które pod okiem medyka opowiada swoją historię. O tej książce rozmawiałem z autorem w osobnym wywiadzie z cyklu „7 złotych pytań kryminalistyki”.

W tej książce pada także moje nazwisko, jako biegłego sądowego. To dla mnie ślad szczególny. Pokazuje, że Krajewski traktuje kryminalistykę poważnie, z szacunkiem dla ludzi, którzy wykonują tę pracę naprawdę. Stąd bierze się wiarygodność jego scen śledczych. To nie dekoracja, tylko rzetelnie odrobiona lekcja.

Pamiętam pewną uroczystą kolację na Kryminalnej Pile. Opowiadałem przy stole przypadki z mojej pracy policyjnego eksperta kryminalistyki. Marek Krajewski w pewnej chwili publicznie wyraził smutek, a nawet małą złość. Przy stole siedzieli przecież inni autorzy kryminałów. Teraz nikt z tych historii nie skorzysta, mówił, bo każdy będzie się bał, że kolega albo koleżanka wpadną na ten sam pomysł. Wtedy się uśmiałem. Dziś widzę w tym coś więcej. Głód dobrej, prawdziwej historii i lojalność wobec kolegów po piórze. Cały Krajewski w jednej scenie.

Na scenie i na ekranie

Świat Krajewskiego od dawna kusi inne sztuki. Wrocławski Teatr Współczesny wystawił „Koniec świata w Breslau” w 2015 roku. Teatr Telewizji pokazał „Mocka”, a Teatr Muzyczny Capitol zaprosił widzów na „Mock. Czarna burleska”. Zapowiadany w 2015 roku serial Agnieszki Holland o Mocku nie powstał.

Wielka ekranizacja przyszła z innej strony. W 2022 roku TVP pokazała dwunastoodcinkowy serial „Erynie” w reżyserii Borysa Lankosza. Edwarda Popielskiego zagrał Marcin Dorociński, który do tej roli ogolił głowę. Krajewski był w tej sprawie nieugięty. Popielski miał być łysy, jak w książkach. Serial powstał na podstawie czterech powieści, od „Erynii” po „W otchłani mroku”. Mocka zagrał w nim niemiecki aktor Christian Berkel. Później „Erynie” trafiły także na Netflix.

Na swój film wciąż czeka Breslau. W 2025 roku o adaptację „Śmierci w Breslau” zaczął zabiegać Michał Gazda. Książki Krajewskiego przełożono na ponad dwadzieścia języków. W Polsce jego powieści wydaje dziś Wydawnictwo Znak.

Od kilku lat Krajewskiego można też oglądać w zupełnie innej roli. Razem z szefem kuchni Orsonem Hejnowiczem występuje w TVP2 w „Górnej półce smaku”, programie kulinarno-kryminalnym o Dolnym Śląsku. Kucharz tropi tradycyjne smaki regionu, a pisarz snuje mroczne lokalne historie. W 2026 roku telewizja pokazała już czwarty sezon. Bohaterowie ruszyli w nim do górskich schronisk i podziemi, a Krajewski poszedł tropem legendarnego Złotego Pociągu. Nic dziwnego, że się tam odnalazł. Lubi jeść to samo co jego bohaterowie, śledzie, żeberka i podroby.

Niedościgniony mistrz retrokryminału

Nie wszystkie jego książki są równe. Sam pisałem kiedyś, że czekam na coś, co przebije się przez jego wypracowany styl. Bywały tytuły świetne, bywały poprawne, bywały słabsze. Tak wygląda dorobek kogoś, kto przez lata wydawał nową powieść co roku, a ostatnio bywa, że dwie albo i trzy w ciągu jednego roku.

A jednak moje zdanie się nie zmienia. Marek Krajewski pozostaje niedoścignionym mistrzem polskiego retrokryminału. Od wysokich lotów po słabsze tytuły. Wielu poszło jego tropem i wielu pisze znakomicie. Nikt jednak nie połączył w takim stopniu historii, topografii, języka i klasycznej erudycji. W recenzji „Władcy liczb” nazwałem go ojcem i arcymistrzem polskiego retrokryminału. Podtrzymuję każde słowo.

Gdy rozmawialiśmy w Pile, Marek Krajewski powiedział, że zamierza pisać co najmniej do wieku emerytalnego. Zdradził też swoje największe marzenie. Chce napisać dobrą powieść historyczną. Nieraz wspominał, że kusi go epoka Marka Aureliusza, jego ukochanego filozofa. Może to marzenie jeszcze się spełni. Kibicuję mu z całego serca.

Filolog, detektyw tekstu, wciąż prowadzi śledztwo. Tym razem w Wałbrzychu. Będę czytał.

Bibliografia w pigułce

Cykl o Eberhardzie Mocku

• „Śmierć w Breslau” (1999)
• „Koniec świata w Breslau” (2003)
• „Widma w mieście Breslau” (2005)
• „Festung Breslau” (2006)
• „Dżuma w Breslau” (2007)
• „Mock” (2016)
• „Mock. Ludzkie zoo” (2017)
• „Mock. Pojedynek” (2018)
• „Mock. Golem” (2019)
• „Mock. Moloch” (2020)
• „Diabeł stróż” (2021)
• „Błaganie o śmierć” (2022)

Mock i Popielski razem

• „Głowa Minotaura” (2009)

Cykl o Edwardzie Popielskim

• „Erynie” (2010)
• „Liczby Charona” (2011)
• „Rzeki Hadesu” (2012)
• „W otchłani mroku” (2013)
• „Władca liczb” (2014)
• „Arena szczurów” (2015)
• „Dziewczyna o czterech palcach” (2019)
• „Pomocnik kata” (2020)
• „Miasto szpiegów” (2021)
• „Czas zdrajców” (2022)
• „Pasożyt” (2023)
• „Słowo honoru” (2024)
• „Cyklop” (2025)

Z Mariuszem Czubajem, nadkomisarz Jarosław Pater

• „Aleja samobójców” (2008)
• „Róże cmentarne” (2009)

Z Jerzym Kaweckim

• „Umarli mają głos. Prawdziwe historie” (2015)

Herbert Anwaldt i seria wałbrzyska

• „Głos z piekła” (2025)
• „Droga krwi” (2026)
• „Złodzieje trupów” (2026)

Inne

• „Demonomachia” (2022)
• „Ostra” (2023)
• „Ostatni pisarz” (2024)

Zdjęcie Marka Krajewskiego w grafice wyróżniającej: fot. Radosław Kaźmierczak / Wydawnictwo Znak. Pozostałe zdjęcia: archiwum Kryminalnej Piły / RCK w Pile. Okładki: Wydawnictwo Znak oraz Wydawnictwo W.A.B. („Aleja samobójców”).