„Nie oświadczam się”. Zbrodnia połaniecka między serialem a reportażem

Okładka reportażu Wiesława Łuki „Nie oświadczam się”, wydanie trzecie, Dowody na Istnienie 2025Jedni poznają tę historię teraz, z serialu, który od piątku jest na HBO Max. Inni noszą ją w sobie od lektury reportażu sprzed czterdziestu pięciu lat. Ja należę do drugich. Dlatego zacząłem oglądać „Wśród nocnej ciszy” z obawą. Czy telewizja nie spłaszczy czegoś, co Wiesław Łuka zapisał z tak bezwzględną dokładnością?

Już pierwszy odcinek tę obawę rozwiał. Uderza obrazem. Surowym, zimnym, momentami naturalistycznym. Śnieg, błoto, pusta droga, ciemność za szybą autobusu. Realia połowy lat siedemdziesiątych oddane tak, że niemal czuć zapach tamtych wnętrz. Ta przestrzeń nie jest tłem. Ona współtworzy zło.

A potem ludzie. Spojrzenia, które trwają o sekundę za długo. Gesty urwane w pół ruchu. Słowa niedopowiedziane, dwuznaczne. Coś od początku nie gra i niepokoi od pierwszej sceny. Jan Holoubek i scenarzysta Maciej Kowalewski nie epatują okrucieństwem. Budują napięcie z tego, czego bohaterowie nie mówią. Łukasz Simlat jako Lech Wojda to klasa sama w sobie. Nie musi podnosić głosu. Wystarczy, że patrzy.

Ale ten tekst nie jest recenzją serialu. Chcę napisać o książce, bez której tego serialu by nie było. O tym, co mówi o sumieniu, prawdzie i sprawiedliwości. I o półce, która wokół niej wyrosła.

Oficjalna grafika serialu HBO Max „Wśród nocnej ciszy” z postaciami o zaszytych ustach

Wigilia w Zrębinie

Noc z 24 na 25 grudnia 1976 roku. Droga z Połańca do Zrębina, dzisiejsze województwo świętokrzyskie. Ciężarna Krystyna Łukaszek, jej mąż Stanisław i trzynastoletni brat Krystyny, Miecio Kalita, zostają wywołani z kościoła w czasie pasterki. Wracają pieszo. Za nimi ruszają fiat i autobus San, prowadzony przez szwagra najbogatszego człowieka we wsi. W autobusie siedzą sąsiedzi. Troje młodych ludzi ginie na ich oczach. Potem autobus przejeżdża po ciałach. Ma to wyglądać na wypadek.

Patrzy na to około trzydziestu osób. Później klękają, całują krzyż i przykładają do kartki palce nakłute agrafką. Przysięgają milczenie. I przez długie miesiące go dotrzymują.

Motyw? Rodzinny spór, który zaczął się od oskarżenia o kradzież wędliny na weselu Krystyny i Stanisława. Zło rzadko potrzebuje wielkich powodów. Wystarczy mu urażona duma człowieka, który nie zna sprzeciwu.

Książka niemal mityczna

Dla wielu „Nie oświadczam się” to tytuł nieznany. Dla tych, dla których reportaż jest gatunkiem ważnym, to książka niemal mityczna. Dla mnie stoi w jednym szeregu z tym, co najlepsze w polskiej szkole reportażu, obok tekstów, o których pisałem przy okazji „Pożegnania z Narwią” Hanny Krall.

Wiesław Łuka był wtedy reporterem „Prawa i Życia”. Przez półtora roku siedział na sali sądowej w Sandomierzu i słuchał świadków. Na każde pytanie odpowiadali tak samo. „Nie oświadczam się”. To zdanie, wypowiadane przez ludzi, którzy wszystko widzieli, stało się tytułem książki i jej najcięższym oskarżeniem.

Jako polonista zwracam uwagę na coś, co łatwo przeoczyć. Łuka nie nadaje rozdziałom własnych tytułów. Bierze je z ust świadków i oskarżonych. „Ogółem byłem przelęknięty”. „Strach cię nie wybiera”. „Nam bandyt niepotrzebny”. „Upraszczam technikę sekcyjną”. Ten język, gwarowy, urzędowy, połamany, mówi o Zrębinie więcej niż jakikolwiek komentarz. Reporter nie tłumaczy. Notuje i pozwala słowom się oskarżyć.

Ważna jest też jego uczciwość wobec ludzi. Imiona i nazwiska ofiar oraz ich rodziny są w książce prawdziwe. Sprawcy i ich bliscy noszą nazwiska zmienione. Serial poszedł tym samym tropem i bierze od Łuki nawet nazwiska. Lech Wojda, Karasie, Kurpińscy to postaci z kart „Nie oświadczam się”, nie z akt sprawy.

Trzy wydania, jedna legenda

Pierwsze wydanie ukazało się w Iskrach w 1981 roku. Potem książka na ponad trzydzieści lat zniknęła. Krążyła w antykwariatach i w pamięci starszych czytelników reportażu.

Wróciła w 2014 roku, w czerwonej okładce, z cytatem o przysiędze zamiast ilustracji. Tą książką zadebiutowało wydawnictwo „Dowody na Istnienie”. Wstęp napisał Wojciech Tochman. Rok później Łuka dostał Nagrodę Honorową Krajowego Klubu Reportażu, przede wszystkim właśnie za tę książkę. Musiałem mieć tę legendarną książkę. Także dlatego, że w tym wydaniu pojawił się nowy rozdział. Łuka po latach wrócił do Zrębina.

Trzecie wydanie, w twardej oprawie i z niebieskim autobusem na okładce, ukazało się w lutym 2025 roku w Serii Reporterskiej. Nie ma w nim wstępu Tochmana. Tekst jest ten sam, łącznie z rozdziałem o powrocie. To dobra wiadomość dla tych, którzy po serialu sięgną po Łukę po raz pierwszy.

Sumienia nie kupisz

Tak brzmi tytuł jednego z rozdziałów i tak brzmi, moim zdaniem, sedno całej książki. Łuka jeździł do Zrębina kilkanaście razy. Rozmawiał z ludźmi na polach, przy żniwach, na progach domów. Nie pytał tylko, co widzieli. Pytał, jak z tym żyją.

Jeden ze świadków opowiada mu o krzyżu. Nie tym przydrożnym, tylko o własnym kręgosłupie. Wierzy, że długo noszona tajemnica szarpie nerwy i „wchodzi w krzyż”. Jemu weszła. Przyznaje, że w autobusie klękał, przysięgał na krew, a w śledztwie ze strachu odwołał pierwsze zeznania. Rodzina sprawców wysłała go nawet z innymi do Warszawy, żeby skarżył się na śledczych. Dostali pieniądze na drogę. Gdy Łuka pyta go o sumienie, ten człowiek, który mówi o sobie, że szkołę „nadganiał kursami”, odpowiada prosto. Sumienie ma każdy. Kiedy przed sądem powiedział w końcu prawdę, poczuł się inny. „Lżejszy”.

Najbardziej poruszyło mnie co innego. Po pierwszych prawdziwych zeznaniach wieś zaczęła namawiać świadków, żeby je odwołali. Dla ratowania honoru. Bo co świat sobie o nich pomyśli, jak to wszystko pójdzie w telewizję. Barany, które wszystko widziały i się nie sprzeciwiły. Honor wspólnoty postawiony ponad prawdą o trojgu zamordowanych. To zdanie z książki wraca do mnie częściej niż opis samej zbrodni.

Na tym tle Łuka pokazuje jednego człowieka. Spośród dwunastu świadków, którzy w końcu opisali przed sądem przebieg zbrodni, tylko jeden, dwudziestojednoletni Leszek B., przyszedł sam. Niczego nie odwoływał, nie kręcił, nie trzeba go było aresztować. Nikt nie wygłaszał mu kazań o dobrych uczynkach. Krysia chodziła z nim do szkoły i to wystarczyło. Łuka nie robi z niego świętego. Zapisuje, że w autobusie, sparaliżowany strachem, Leszek też złożył przysięgę i wziął od sprawcy pieniądze za milczenie. A rok później, wracając z pasterki obok miejsca zbrodni, rozpłakał się i krzyczał, że wyda sprawców. Kolega zatykał mu usta.

W jednym z ostatnich rozdziałów Łuka przyjeżdża do Zrębina po raz siedemnasty. Matka Leszka mówi mu, że syn nie żyje. Po miesiącu znaleziono go w rzece. Oficjalnie się utopił, miał dużo alkoholu we krwi, a śledczy zapewniali rodzinę, że nie ma to związku ze sprawą. Matka w to nie wierzy. Przypomina, że przez dwa lata rodzina skazanych wykrzykiwała pod jego adresem obelgi. Łuka niczego nie przesądza. Zostawia czytelnika z pytaniem, które w tej książce brzmi najciszej i najstraszniej. Ile kosztuje prawda tam, gdzie wszyscy milczą?

I jeszcze jedna scena, którą uważam za klamrę. Łuka odwiedza skazanych w krakowskim więzieniu. Główny sprawca do końca twierdzi, że jest niewinny. Sędziów nazywa ludźmi z teorią, bez znajomości chłopskiego rozumu. Reportera oskarża, że też go krzywdzi. Gdy Łuka pyta, dlaczego nie powiedział tego wszystkiego przed sądem, słyszy: „Bo się nie oświadczałem”. Tytułowe zdanie świadków wraca z ust mordercy. Dla słabych milczenie było strachem. Dla silnego było strategią.

Trzydzieści pięć lat później

Rozdział z powrotu wstrząsa może nawet bardziej niż opis samej zbrodni. Wdowa po jednym ze skazanych płacze, że na stracenie poszli niewinni. Inny skazany, który wyszedł z więzienia po dwunastu latach, wyprasza reportera z podwórka i nazywa go szatanem. Matka zamordowanych umawia się z Łuką tylko na cmentarzu, bo boi się dorosłych już dzieci morderców.

Łuka zapisuje też obrazy, które trudno zapomnieć. Kilka dni po zbrodni główny sprawca rwał się do niesienia trumien swoich ofiar. Gdy po latach ktoś podpalił stodołę jednej z rodzin skazanych, naczelnik gminy przydzielił paszę. Mieszkańcy pojechali z protestem do wojewody. Naczelnik odpowiedział, że nie przydzielił jej mordercom, tylko głodującym krowom. W tej odpowiedzi jest więcej przyzwoitości niż w całej wsi, która przez miesiące milczała.

Tego zła nikt nie przepracował. Zostało tylko zakopane. Pod wspólnotą, która wolała zapomnieć, niż zrozumieć.

Śledztwo. Od sekcji z góry przesądzonej do rekonstrukcji

Piszę ten fragment jako emerytowany policjant i ekspert kryminalistyki. Wielokrotnie brałem czynny udział w oględzinach miejsc znalezienia zwłok, nierzadko dotyczących makabrycznych zbrodni. Uczyłem też techników kryminalistyki, jak takie oględziny prowadzić. Dlatego tej części historii nie potrafię czytać spokojnie.

Ważnego śladu, butelki po wódce znalezionej w autobusie, nie zabezpieczono. Nikt nie wie, co się z nią stało. Kapral, który widział w życiu kilka wypadków, zeznał potem, że ułożenie ciał nie pasowało do potrącenia. Mimo to śledztwo poszło za wersją wypadku i nikt nie potrafił powiedzieć, kto ją pierwszy podał. Główny sprawca przyszedł na posterunek i oferował sto tysięcy złotych, żeby szukano sprawców wypadku, nie morderców. Kto tak naprawdę kierował śledztwem?

Pierwszą sekcję zrobił miejscowy lekarz. Według źródeł nie przeprowadził jej w pełnym zakresie. Zabrakło właściwych nacięć, prawidłowego otwarcia jam ciała i oględzin wszystkich jego obszarów. To one ujawniłyby część obrażeń. Janusz Ragan, milicjant z Tarnobrzega, który od początku nie wierzył w wypadek, mówił po latach, że ta sekcja wyglądała, jakby jej wniosek był znany wcześniej. Ragan patrzył na zdjęcia ciał. Rany na czubku głowy Stanisława przypominały ślady uderzeń narzędziem. Oczodół był uszkodzony, a nos nietknięty. Tego nie da się pogodzić z potrąceniem przez autobus.

Jako biegły sądowy wiem jedno. Opinia, której wniosek jest znany przed badaniem, przestaje być opinią. Staje się podpisem pod cudzą tezą. Biegły nie służy prokuratorowi, obronie ani spokojowi władzy. Służy prawdzie, nawet gdy jest niewygodna. Dlatego ta pierwsza sekcja jest dla mnie nie tylko błędem warsztatu. Jest błędem sumienia.

Najważniejszy przedmiot w tej sprawie, autobus San, praktycznie nie został poddany oględzinom kryminalistycznym. Choć był sprawny, po kilku dniach trafił do kasacji. Jednego ze sprawców zatrzymano w lutym 1977 roku za spowodowanie wypadku, nie za zabójstwo. Przełom przyszedł dopiero w maju. Prokuratura zarządziła ekshumację i ponowną sekcję w Zakładzie Medycyny Sądowej Akademii Medycznej w Krakowie, kierowanym przez prof. Zdzisława Marka. Krakowscy biegli stwierdzili, że wszyscy troje zostali brutalnie zamordowani. Wersja wypadku upadła. Przez pięć miesięcy śledztwo dotyczyło zdarzenia, którego nie było.

Proces przed Sądem Wojewódzkim w Tarnobrzegu, na sesji wyjazdowej w Sandomierzu, trwał od listopada 1978 do listopada 1979 roku. Przesłuchano ponad dwustu świadków i kilkunastu biegłych. Osiemnastu świadków skazano za fałszywe zeznania, dziesięciu trafiło do aresztu, pięćdziesięciu pięciu ukarano grzywnami. Cztery dni przed wyrokiem sąd przeprowadził na miejscu eksperyment procesowy, w warunkach zbliżonych do tamtej grudniowej nocy. Wieś stała w łańcuchu przy ogniskach. Odtworzenie zdarzeń potwierdziło ustalenia sądu.

Najbardziej wymowne jest dla mnie to, co stało się potem. 16 marca 1981 roku Sąd Najwyższy zamiast wydać wyrok zlecił Instytutowi Ekspertyz Sądowych i Zakładowi Medycyny Sądowej w Krakowie kompleksową rekonstrukcję zdarzenia. Biegli mieli rozstrzygnąć, która z trzech wersji odpowiada rzeczywistości. Pierwsza mówiła o wypadku drogowym, czyli najechaniu sanem na troje ludzi. Druga o potrąceniu chłopca sanem, zabójstwie wszystkich trojga i upozorowaniu wypadku. Trzecia o tym samym, ale z potrąceniem chłopca przez fiata.

Praca trwała blisko rok. Lekarze i rzeczoznawcy drogowi byli całkowicie zgodni. Wersję wypadku wykluczyli jako nierealną. Analiza kryminalistyczno-techniczna wykluczała, by autobus potrącił wszystkie ofiary, a potem najechał na nie w miejscu, gdzie je znaleziono. Za najbardziej prawdopodobną uznali trzecią wersję. Biegli nie tylko złożyli opinię na piśmie. Zeznawali też osobiście przed Sądem Najwyższym. Łuka uważa, że był to być może pierwszy taki przypadek w historii tego sądu. Zrobili w końcu to, co powinno zostać zrobione w pierwszych dniach. O tym, jak wiele potrafi powiedzieć sekcja, pisałem niedawno przy „Sekretach zwłok”. Tu przez długie miesiące najgłośniej mówiło milczenie.

Sprawiedliwość, która zna swoją miarę

W tej części książki jest coś, co dla mnie, człowieka, który całe życie zawodowe spędził w służbie prawa, ma wagę szczególną. Sąd Najwyższy nie przyklepał wyroku. W lutym 1982 roku utrzymał kary śmierci dla dwóch głównych sprawców. Dwóm zięciom zamienił je na dwadzieścia pięć i piętnaście lat więzienia. Wziął pod uwagę ich rolę i to, że działali pod przemożnym wpływem teścia.

Co ważniejsze, sąd głośno nazwał błędy niższej instancji. Uznał, że część jej ustaleń była dowolna. Stwierdził, że nie ma dowodów na udział głównego sprawcy w dawnej śmierci wuja ofiar. Ani na to, że kierowca fiata celowo potrącił chłopca. Przyznał, że wobec niektórych opornych świadków sąd wojewódzki zbyt szybko sięgał po kary. Nawet wobec człowieka, który dopuścił się takiej zbrodni, nie wolno twierdzić czegoś, czego się nie udowodniło. To jest dla mnie lekcja rzetelności, która nie traci aktualności.

Łuka oddaje głos także obrońcom. Jeden z nich przypomina, że wszelkie wątpliwości trzeba rozpatrywać na korzyść oskarżonych. I mówi, że jako obrońca chce być „pokonany argumentami”. Trzeci mówi wprost o skandalicznych zaniedbaniach śledztwa. Jeszcze inny podkreśla, że jeśli kara śmierci ma zapaść w majestacie prawa, wina musi być udowodniona ponad wszelką wątpliwość. Przewodniczący składu sędziowskiego odpowiada, że sąd ma świadomość ciężaru tej decyzji. Ale są czyny, które swoim bestialstwem przerastają wszystko.

Nie będę tu rozstrzygał sporu o karę śmierci. Ta książka go zresztą nie rozstrzyga. Zatrzymuje mnie co innego. Obrona miała rację co do zaniedbań śledztwa, choć nie miała racji co do winy. Sąd mógł skazać, bo biegli w końcu wykonali swoją pracę uczciwie. Sprawiedliwość, która przyszła tak późno i tak dużym kosztem, nie jest triumfem instytucji. Jest raczej przestrogą.

Kierownik grupy śledczych powiedział Łuce po latach o głównym sprawcy: „Żebyś go kroił i solił, to się do niczego nie przyznał”. Nawet w ostatnim słowie przed wykonaniem wyroku obwiniał śledczych, że to oni wszystko ukartowali. Dziesięć lat po egzekucjach jeden z dawnych obrońców, Zbigniew Dyka, już jako minister sprawiedliwości i prokurator generalny wniósł w tej sprawie rewizję nadzwyczajną. Sąd Najwyższy ją oddalił. Uznał, że była próbą upolitycznienia pospolitej zbrodni.

Władza była daleko

Kryminalistyka nie zależy od ustroju. Oględziny, sekcja, ślady na drodze i na pojeździe mogły mówić od pierwszej nocy. Jeśli nie zawsze analitycznie, to przynajmniej rzetelnie. Tu zabrakło nie narzędzi, ale niezależności.

Jeden z rozmówców Łuki, inżynier, a później naczelnik gminy, ujmuje to po swojemu. Władza była wtedy daleko od ludzi, a główny sprawca ją zastępował. Był obrotny, wszędzie docierał, mógł z ludźmi zrobić, co chciał. Miał jedyny ciągnik we wsi. Był ławnikiem sądowym i uchodził za znawcę prawa. W 1951 roku na jego podwórku znaleziono martwego brata matki późniejszych ofiar. Leżał dwa dni pod gałęziami. Okoliczności nigdy nie zostały wyjaśnione, a Sąd Najwyższy podkreślił, że nie ma dowodów na udział sprawcy. Ale we wsi każdy pamiętał.

Ten sam rozmówca mówi rzecz najważniejszą. Zwyrodnialców znajdzie się wszędzie. Ale tylko w tamtym miejscu i w tamtym czasie taka zbrodnia mogła się wydarzyć na oczach trzydziestu kilku świadków, którzy miesiącami trwali w zmowie. Taka Polska nie potrzebowała mafii. Wystarczył strach i wzajemne zależności.

Półka wokół Łuki

Okładki książek o zbrodni połanieckiej: Roman Bratny „Wśród nocnej ciszy”, Grzegorz Wielgus „Połaniecka”, Małgorzata i Michał Kuźmińscy „Sprawcy i ofiary”, Wojciech Malicki „Cicha noc”

Roman Bratny, „Wśród nocnej ciszy” (KAW, 1987). Bratny był autorem „Kolumbów” i powstańcem, który w 1949 roku wstąpił do PZPR, a w stanie wojennym napisał „Rok w trumnie”. Był raczej sprawnym literatem niż pisarzem. Po wers kolędy sięgnął prawie czterdzieści lat przed serialem Holoubka i tak zatytułował swoją niewielką, ledwie stustronicową książkę. Dopisał do sprawy fikcyjnych bohaterów, w tym prawego kapitana MO. W roku 1987 taki bohater mówił sporo o intencjach. Czytałem ją z bardzo dużą rezerwą. To nie jest literatura, która ma szansę zostać w naszych umysłach czy sercach.

Grzegorz Wielgus, „Połaniecka” (Initium, 2026). Powieść oparta na reportażu Łuki. Zwracam uwagę, i nie tylko ja, na jej szczegółowość i wyraźną chęć, by w fabule rzetelnie oddać realia reportażu. To jednak tylko dobrze odrobiona lekcja. Brakuje w niej czegoś więcej, co działałoby jednocześnie w warstwie literackiej i emocjonalnej. Fabuła idzie śladem Łuki, ale nie dodaje nic, co zostałoby w czytelniku na dłużej.

Małgorzata i Michał Kuźmińscy, „Sprawcy i ofiary” (Mando). Kuźmińskich znam z ich powieści, o których pisałem przy „Pionku” i niedawno przy „Rzeźni”. Właśnie pracuję nad recenzją „Sprawców i ofiar”, całego zbioru ich tekstów o prawdziwych zbrodniach. Sprawie ze Zrębina poświęcili w nim rozdział „Ludzie w autobusie”. Opiera się na lekturze akt, na reportażu Łuki i na rozmowach. Autorzy sami piszą w przedmowie, że nie chcieli fabularyzować ani ustalać, co dokładnie się wydarzyło. To próbował ustalić sąd. Ich pytanie brzmi inaczej. Co to znaczy?

To spojrzenie antropolożki i dziennikarza, literackie w podejściu. Interesuje ich psychologia, wzajemne relacje i zależności oraz to, co popycha ludzi do bierności. Konformizm, rozproszenie odpowiedzialności, zasada wzajemności, ludowa religijność. Albo zwykły lęk, że ktoś nie pożyczy ciągnika. Kuźmińscy nazywają tę zbrodnię jednocześnie niezrozumiałą i banalną. Mają rację. Ich wniosek jest prosty i niewygodny. Bierność ludzi w autobusie była warunkiem planu sprawcy. Takich jak on jest niewielu, takich jak pasażerowie są tysiące.

Wojciech Malicki, „Cicha noc. Nieznane kulisy zbrodni połanieckiej” (Znak, premiera 13 stycznia 2027). Tu stawiam znak zapytania. Pięćset stron, ponad trzydzieści lat pracy reportera z Tarnobrzega, nowe rozmowy, także z jednym ze skazanych. Malicki zapowiada, że wyjaśnił między innymi zagadkę autobusu oddanego do kasacji. Twierdzi też, że w Zrębinie zmowa milczenia trwa do dziś. Czy po Łuce da się powiedzieć coś naprawdę nowego? Nie wiem. Bardzo chcę się przekonać i na pewno o tym napiszę.

Wszyscy siedzimy w autobusie

Cytat Małgorzaty i Michała Kuźmińskich: A tak często siedzimy w autobusie

Kuźmińscy kończą swój rozdział zdaniem, które zostaje w głowie. „A tak często siedzimy w autobusie”. Wracam do niego od kilku dni. Bo łatwo patrzeć na Zrębin z wysokości naszej pewności, że my byśmy przemówili. Że my nie uklęklibyśmy przy krzyżu i nie podalibyśmy palca do agrafki.

Przez lata służby widziałem, ile kosztuje świadka jedno zdanie prawdy. I ile kosztuje wspólnotę, gdy nikt go nie wypowie. Jako biegły wiem, że rzetelność nie jest cnotą wyjątkową. Jest obowiązkiem, który najłatwiej porzucić wtedy, gdy wszyscy wokół już go porzucili. Łuka nie pyta, kim byli mordercy. To wiemy. Pyta o tych, którzy siedzieli obok. O milicjantów, którzy nie zabezpieczyli śladów. O lekarza, który wiedział, co ma napisać. O wieś, która chciała ratować honor zamiast prawdy. I o jednego chłopaka, który przyszedł sam. Dlatego ta książka nie starzeje się od czterdziestu pięciu lat.

Oglądajcie serial. Warto. A potem sięgnijcie po Łukę. Serial pokazuje zło. Reportaż każe zapytać, kto z nas by przemówił.

Najnowsze wydanie „Nie oświadczam się” jest dostępne w wydawnictwie „Dowody na Istnienie”.

Okładki: Wydawnictwo Dowody na Istnienie, KAW, Initium, Mando, Znak. Grafika serialu: HBO Max / WBD Poland, materiały prasowe.

Metryczka

Tytuł: Nie oświadczam się
Autor: Wiesław Łuka
Gatunek: reportaż, literatura faktu
Wydawnictwo: Dowody na Istnienie (Seria Reporterska)
Rok wydania: 2025 (wydanie trzecie)
ISBN: 978-83-65970-20-6

Nasza ocena