„Gorzkie pigułki” Katherine Eban. Generyki i przestępczość w białym fartuchu

Katherine Eban zaczęła od prostego pytania. Dlaczego pacjenci po zmianie leku na tańszy zamiennik nagle czuli się gorzej? Agencja odpowiedzialna za bezpieczeństwo leków w Stanach Zjednoczonych zbywała ich skargi. Mówiła, że to subiektywne odczucia. Eban nie dała się zbyć. Pytanie, które miało zająć kilka miesięcy, zamieniło się w dziesięć lat śledztwa na czterech kontynentach. „Gorzkie pigułki. Mroczna prawda o tańszych zamiennikach leków” w przekładzie Jana Dzierzgowskiego są jego zapisem. To jedna z najważniejszych książek reporterskich, jakie czytałem w ostatnich latach.
Najpierw o samej pracy, bo to ona zrobiła na mnie największe wrażenie. Autorka przeprowadziła ponad dwieście czterdzieści rozmów. Dotarła do około dwudziestu tysięcy wewnętrznych dokumentów amerykańskiego regulatora i do tysięcy akt korporacyjnych. Złożyła szesnaście wniosków o dostęp do informacji publicznej. O kalendarz spotkań jednego z urzędników musiała się procesować. W Chinach śledzono ją i włamano się do jej telefonu. W meksykańskim barze sygnalista przekazał jej stos firmowej korespondencji. Czytam to oczami kogoś, kto przez lata budował dowody z papieru. Dokument nie kłamie, ale trzeba go najpierw zdobyć, a potem ułożyć w łańcuch. Eban robi to jak dobry śledczy. Każda scena opiera się na notatkach, protokołach i mailach. Każde twierdzenie ma swoje źródło. Podobny upór ceniłem u Josepha Coxa, który rozpisał historię „Anomu”. Ta książka chwilami czyta się jak akta sprawy, tyle że napisane z temperamentem thrillera.
Ta walka o dokumenty odsłania coś jeszcze. Najtrudniejszym przeciwnikiem okazują się nie tylko nieuczciwe firmy. Równie trudne są instytucje, które powinny stać na straży zdrowia publicznego. Eban pokazuje urząd, który zapowiadał zagraniczne inspekcje z wielotygodniowym wyprzedzeniem. Fabryki miały czas wypolerować podłogi i wyczyścić dokumentację. Pokazuje inspektorów wożonych na kontrole transportem kontrolowanej firmy. Pokazuje też urzędniczkę, która na wieść, że inna agencja rządowa chce zerwać współpracę z oszukującym producentem, zmartwiła się przede wszystkim jednym. Że ktoś zapyta, dlaczego jej własny urząd nie zrobił tego wcześniej. Znam ten mechanizm z bliska. Wizerunek instytucji staje się ważniejszy od jej misji. Ludzie bronią własnej indolencji w imię fałszywie pojętego dobra firmy, urzędu, formacji. Etyka publicznego zaufania nie znosi takiej lojalności. Biegły, policjant czy urzędnik służy prawdzie, a nie twarzy swojego pracodawcy. Eban pokazuje, ile kosztuje zapomnienie o tej zasadzie. Płacą za to pacjenci.
Po drugiej stronie stoi to, co autorka sama nazywa labiryntem globalnego oszustwa. Oś książki stanowi historia indyjskiego giganta farmaceutycznego Ranbaxy i jego sygnalisty Dinesha Thakura. Thakur odkrył, że firma latami fabrykowała dane badań. Testowała leki marek oryginalnych i podawała wyniki jako własne. Prowadziła, jak to ujmowali kontrolerzy, podwójną księgowość. Eban nie poprzestaje jednak na jednym przedsiębiorstwie. Pokazuje inspektora, który na korytarzu fabryki goni pracownika z workiem podartych protokołów. Pokazuje tabletki pożółkłe od zanieczyszczeń, wybielane węglem, żeby wyglądały czysto. Pokazuje system, w którym dopracowuje się wyłącznie to, co ma przejść kontrolę. Najmocniej działa jednak to, że oszustwo nie jest tu dziełem anonimowych fałszerzy z piwnicy. To firmy z certyfikatami, kodeksami etyki i pięknymi broszurami. Ich biuletyny chwaliły się uczciwością w tym samym czasie, gdy laboratoria przepisywały wyniki. To przestępczość w białym fartuchu. Z perspektywy kryminalistyki jest groźniejsza od zwykłego fałszerstwa, bo ma pieczątkę urzędu.
Najboleśniejszy jest wątek afrykański. Tanie generyki miały być ratunkiem dla kontynentu dziesiątkowanego przez AIDS. Bez nich wielkie programy pomocowe byłyby niewykonalne. Eban dokumentuje jednak praktykę, która mrozi krew. Najgorsze partie leków trafiały tam, gdzie kontrola była najsłabsza. Leki przeciwwirusowe o wysokim poziomie zanieczyszczeń rozkładały się w tropikalnym klimacie, zanim dotarły do chorych. Na pytanie o jakość tych dostaw jeden z dyrektorów firmy miał odpowiedzieć, że przecież umierają tylko czarni. Lekarze w Ghanie podwajali i potrajali dawki, bo leki nie działały. Badania leków stosowanych przy krwotokach poporodowych wykazały, że część próbek nie zawierała substancji czynnej. Medycy obserwowali coś, co nazywali efektem Łazarza. Pacjent, któremu podano lek oryginalny, wracał do życia. To dramat podwójny. Najbiedniejsi potrzebują tanich leków najbardziej. Dostają je, ale bywa, że te leki nie leczą, a nawet trują.
Ktoś powie, że to perspektywa amerykańska. Nie zgadzam się. W Polsce generyki stanowią dziś zdecydowaną większość wydawanych leków. Substancje czynne do większości z nich powstają w Indiach i Chinach. Łańcuch dostaw jest wspólny dla całego świata. Pytanie, które postawiła Eban, dotyczy więc także naszych aptek. Dotyczy również pieniędzy. Rada Europy wprost określa przestępczość farmaceutyczną jako bardziej dochodową od handlu narkotykami. Ryzyko jest małe, a kary łagodne. Szacunki międzynarodowych organizacji wyceniają rynek fałszywych i niespełniających norm leków nawet na kilkaset miliardów dolarów rocznie. To stawia go przed handlem ludźmi i nielegalnym handlem bronią. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że w krajach o niskich i średnich dochodach co dziesiąty produkt leczniczy jest sfałszowany albo niespełniający norm. W Afryce odsetek ten jest jeszcze wyższy. To nie są liczby z powieści. To realne zgony.
Dla mnie ta książka ma także wymiar osobisty. W 2016 roku w Szkole Policji w Pile ruszyła seria konferencji poświęconych przestępczości farmaceutycznej. Jako przedstawiciel szkoły współorganizowałem ją razem z Komendą Główną Policji i Wydziałem Farmaceutycznym Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Pierwsza edycja dotyczyła sfałszowanych leków. Kolejne objęły dopalacze, nielegalny obrót suplementami diety i kosmetykami, a potem doping i pozamedyczne stosowanie leków. Spotkania przerodziły się w cykl, który trwał wiele lat. Przy jednym stole siadali policjanci, prokuratorzy, celnicy, farmaceuci i inspektorzy sanitarni. Omawialiśmy sprawy z naszego, polskiego podwórka, ale także przypadki europejskie i amerykańskie. Wiele z tych historii długo nie dawało mi spokoju. Czytając Eban, rozpoznawałem w nich te same mechanizmy, tylko w innej skali. Dlatego wciąż wracałem myślą do rynku parafarmaceutyków i suplementów diety. Skoro tak wiele może pójść źle w świecie leków rejestrowanych i kontrolowanych, co dzieje się tam, gdzie kontrola jest szczątkowa? U nas suplementy wprowadza się do obrotu w trybie zgłoszenia. Traktuje się je jak zwykły towar handlowy. Napędza je agresywna reklama i niesprawdzone informacje z internetu. Liczy się zysk. Pół biedy, gdy taki produkt po prostu nie pomaga. Dramat zaczyna się wtedy, gdy szkodzi. Tragedia, gdy zabija. A to nie jest metafora.
Czy książka ma słabości? Ma kilka. Jest gęsta od nazwisk, dat i procedur. Czytelnik musi się w nią wgryźć, a niektóre wątki urzędnicze wymagają cierpliwości. Autorka lepiej diagnozuje, niż proponuje rozwiązania. Ktoś może też wynieść z lektury przekonanie, że wszystkie zamienniki są złe. Tak nie jest i Eban wcale tego nie twierdzi. Generyki jako idea są jednym z największych osiągnięć współczesnej medycyny. Problem leży w uczciwości producentów i w odwadze kontrolujących. Literatura sięgała już po ten temat, choćby w powieści „Lekarz, który wiedział za dużo”. Tutaj jednak nic nie jest fikcją. Te zastrzeżenia nie zmieniają mojej oceny. To reportaż, który ratuje życie, bo uczy zadawać pytania.
Jeden z bohaterów książki, inspektor, który latami tropił sfałszowane dane w fabrykach leków, wytatuował sobie po latach na przedramieniu jedno słowo. Integrity. Uczciwość, rzetelność, prawość. Myślę, że to najlepsze streszczenie „Gorzkich pigułek”. I najlepsza miara dla każdego, kto pracuje w zawodzie zaufania publicznego. Polecam tę książkę każdemu, kto choć raz w życiu połknął tabletkę. Czyli wszystkim.
Przeczytane dzięki Wydawnictwu Czarne.
Okładka: Wydawnictwo Czarne. Grafika wyróżniająca: opracowanie własne Kryminalne Tropy.
Metryczka
Tytuł: Gorzkie pigułki. Mroczna prawda o tańszych zamiennikach leków
Autor: Katherine Eban
Przekład: Jan Dzierzgowski
Gatunek: literatura faktu, reportaż śledczy
Wydawnictwo: Czarne
Rok wydania: 2026
ISBN: 978-83-8396-358-7
